Bijzondere Waarnemingen in 2010

22 november 2010: Nieuwe Myxomyceet bij Egmond aan Zee

Reuzenhart kalkkopje
Physarum schroeteri Rostaf. Nieuw in Nederland!
Physarum schroeteri door Marian Jagers
Foto: Marian Jagers (2010)

Beschrijving:
Slijmzwammen leiden veelal een verborgen leven, maar als je weet wat goede groeiplaatsen zijn, kun je al snel diverse soorten vinden. De meeste slijmzwammen zijn ook heel erg klein. Hoe nauwkeuriger je daarom een bepaald subtraat afzoekt hoe meer kans op succes. Soms, zoals ook in dit geval, vind je ze terwijl je ergens anders naar kijkt. In een vochtig berken-wilgenbos ergens in de duinen nabij Egmond aan Zee zag ik een paar paddenstoelen. Vlak daarnaast waren op een klein blaadje een paar heldergeel gekleurde, piepkleine steeltjes met bruine knopjes te zien. Goed zoeken leverde nog wat begroeide blaadjes op en heel voorzichtig werd alles in een doosje opgeborgen. Slijmzwammen zijn namelijk erg kwetsbaar. Het materiaal werd eerst macroscopisch bekeken onder de stereomicroscoop. Nadat de sporen uit het kogelvormige bovenste deel van een van de vruchtlichaampjes waren geblazen, werd aan de top van de gele steel een oranjegele bolvormige verdikking (columella) zichtbaar; een opvallend kenmerk. Samen met een aantal microscopische kenmerken, waaronder grof stekelige sporen, leidde het naar Physarum schroeteri. Deze soort was nog niet bekend uit Nederland. Hans van Hooff controleerde de vondst en bevestigde de determinatie.
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
Neubert et al (1995) Die Myxomyceten Deutschlands Band 2, blz. 274-277 (als Physarum listeri T. Macbr).

21 november 2010: Grijze vorkplaat op Sallandse Heuvelrug

Grijze vorkplaat
Cantharellula umbonata (J.F. Gmel.) Singer
Grijze vorkplaat door Ismael Wind
Foto: Ismael Wind (2010)

Beschrijving:
Tijdens een paddenstoelenzoektocht van het IVN Hellendoorn-Nijverdal werd de Sallandse Heuvelrug bij Haarle bezocht. Hier liggen twee poelen, plaatselijk is er geplagd. Inmiddels is het gebied overdekt met een dikke laag mos waarin veel bijzondere paddenstoelen groeien. Ook lopen er Schotse Hooglanders en paarden en hier werd dan ook al de Grote speldenprikzwam gevonden. Deze zondag was het gebied erg nat en zompig: we gingen voor de wasplaten, waarvoor het ons een geschikt biotoop leek. We vonden alleen Sneeuwzwammetjes en Gewone vuurzwammetje. Naast erg veel Heideknotszwammen en Oranjebruine korrelhoeden ook enkele Clitocybe's. Tenminste dat dacht ik eerst, aflopende lamellen en een umbootje. Later dacht ik ook nog even aan een trechtervormige Entoloma, vanwege de rode vlekken op de lamellen. Thuis bleek dit alles niet juist. Dan maar op het forum van Waarneming.nl, wie weet. Terwijl ik mijn verhaal schrijf en de kenmerken opsom gaat mij dan eindelijk een licht op! Die gevorkte lamellen! Waarom heb ik die niet beter bekeken. Er stond mij iets bij van een vorkplaat en jawel hoor: alles klopte, ook de roodverkleuring aan de lamellen! Een mooie vondst van een ernstig bedreigde soort!
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
Arnolds & M. Veerkamp (2008): Basisrapport Rode Lijst Paddenstoelen blz. 207.
G.J. Krieglsteiner (2001): Die Großpilze Baden-Württembers band 3, blz. 145.
J. Breitenbach & F. Kränzlin (1991): Pilze der Schweiz, Band.3, blz. 146.

15 november 2010: Beukenkorrelkopjes in Twents landgoed

Beukenkorrelkopje
Phleogena faginea (Fr.) Link
Beukenkorrelkopje door Gerben Winkel
Foto: Gerben Winkel (2010)

Beschrijving:
Regelmatig inspecteer ik een dode beuk in Boerskotten, omdat deze elk jaar weer bezocht wordt door een andere paddenstoelsoort. De aftakeling van de boom is een geweldige beleving als de stam steeds weer door iets nieuws wordt bewoond. Met onze werkgroep werd hij grondig bekeken en mijn oog viel op duizenden kleine grijze bolletjes die zich aan de schaduwkant van de boom hadden gevestigd. Tot bovenaan bij de kruin. Het waren Beukenkorrelkopjes. Op afstand vallen ze zeker niet op en blijven daardoor onopgemerkt waardoor de zeldzaamheid is te verklaren. Deze zeer mooie paddenstoeltjes van maar enkele millimeters hoog, groeien vooral op de kleine barsten in de schors en staan daardoor dikwijls in rijen. Maar ze kunnen ook op een schorsloze stam en op andere bomen groeien. Bij het fotograferen ontdek je nog meer schoonheid bij dit kleine grijze kopje of knopje. Gezellig bij elkaar op de foto zorgen deze pionnetjes voor inspirerende landschappen, alsof er weer een nieuw te ontdekken bos op je wacht! Bekijk ook de waarnemingen uit 2005 en 2006.
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
G.J. Krieglsteiner (2000): Die Großpilze Baden-Württembergs, Band 1, blz. 67-68.

13 november 2010: Toltrilzwammen in Twente

Toltrilzwam
Exidia recisa (Ditmar) Fr.
Toltrilzwam door Gerben Winkel
Foto: Gerben Winkel (2010)

Beschrijving:
Na de recente storm werd het hoog tijd naar mijn telvak te gaan op Boerskotten. Alle blad was gevallen, dus werd het puzzelen om de paddenstoelen te vinden. Gelukkig hadden spelende kinderen daar veel takken bij elkaar gelegd in een soort knuppelbrug, waardoor ze waren schoongewaaid. Een dikke berkentak toonde een massa roze paddenstoeltjes, die me aan Roze of Paarse knoopzwammen deden denken. Bijna allemaal waren ze gelijk van vorm met een diameter van 0,5 tot 2 cm. Laurens van Run heeft ze microscopisch onderzocht vastgesteld dat het om de de Toltrilzwam moest gaan. Fris gekleurd, waarschijnlijk omdat dit verse exemplaren waren. Ze zijn zeer gelatineus en waterig doorschijnend. Alleen in jonge toestand zijn ze tolvormig, later meer verfrommeld. Ze staan op een dik kort steeltje dat centraal gehecht is aan het nog stevige berkenhout. Volgens de literatuur zijn ze algemeen in Noorwegen (waar veel berken staan). De Toltrilzwam is bij ons zeer zeldzaam en staat als gevoelig op de Rode Lijst.
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
J. Breitenbach & F. Kränzlin (1986): Pilze der Schweiz, Bnd.2, blz. 64.

2 november 2010: Spatelhoorntjes in het Speuldersbos

Spatelhoorntje
Calocera pallidospathulatha D.A. Reid
Spatelhoorntje door Ben Kraan
Foto: Ben Kraan (2010)

Beschrijving:
In een somber en miezerig Speulderbos bij Ermelo heb ik lopen genieten van de herfst en de natuur. Ik was daar om paddenstoelen te zoeken en te fotograferen. Er waren niet veel paddenstoelen te zien en zeker geen bijzondere soorten, tot ik weer vlak bij de auto was. Op een boomstronk stonden tientallen van deze zwammetjes. In eesrte instantie dacht ik dat het het Gele hoorntje (Calocera cornea) was, maar ben toch maar even door de knieën gegaan en wat later bleek, was dat een goede zet. Ik zag gelijk dat het niet het Gele hoorntje was, maar een spatelachtig zwammetje (ze leken veel op de Spatelzwam (Spathularia flavida) die onlangs in Vledder was gezien). ’s Avond heb ik het internet afgespeurd en kon hem gelukkig snel vinden en determineren. Het bleek dat het om het zeer zeldzame Spatel hoorntje ging, een bijzonder leuke “vangst”voor deze dag!
Bekijk ook de waarneming uit 2007.
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
M. Jordan (1995): The Encyclopedia of Fungi of Britain and Europe, p. 368.

2 november 2010: bekerzwam op pleistocene schelpen!

Wasgele bekerzwam
Peziza cerea Sowerby
Wasgele bekerzwam door Hans Adema
Foto: Hans Adema (2010)

Beschrijving:
Ik kreeg een paddenstoel van een collectiebeheerder die deze had gevonden in zakken met materiaal voor de publieksactie "Help de onderzoeker" bij Naturalis. Het was een jonkie, sprekend Tarzetta cupularis, maar hij bleek J+ te zijn en had elliptische sporen van 17-18 bij 6-8 micrometer. Met Breitenbach & Kranzlin kwam ik aanvankelijk uit op Peziza domiciliana, waarbij vermeld staat dat hij ook op kale kalkgrond groeit. In Maas Geesteranus (1967) was de determinatie beter uit te voeren: de asci waren te breed voor P. domiciliana en de sporen zijn niet geornamenteerd. Minder zeldzaam, dat wel, maar het substraat is opmerkelijk: pleistocene schelpen en mammoetresten! De Wasgele bekerzwam staat op de Rode Lijst als kwetsbaar.
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
R.A. Maas Geesteranus (1967): De fungi van Nederland II. Pezizales deel I, blz. 47.

23 oktober 2010: Ingesnoerd slijmspoorschijfje op oude mest in Zuid-Limburg

Ingesnoerd slijmspoorschijfje
Thecotheus strangulatus (Velen.) Aas & Lundqvist
Ingesnoerd slijmspoorschijfje door Ron Bronckers
Foto: Ron Bronckers (2010)

Beschrijving:
Oude mest van grote grazers in extensief beheerde natuurgebieden is een geliefd substraat voor ondermeer enkele slijmspoorschijfjes (Thecotheus boud.). Zo ook het Ingesnoerd slijmspoorschijfje, een door zijn geringe omvang (vaak minder dan 1 mm in diameter) niet bepaald in het oog springende soort. De soort moet het dan ook niet van zijn macroscopische “looks’ hebben, maar heeft microscopisch des te meer te bieden. T. strangulatus kenmerkt zich door de ingesnoerde asci, sterk gekromde parafysen en ruw wrattige sporen (zie tekening). Het substraat is niet zeldzaam in Nederland en toch werd T. strangulatus pas voor het eerst gemeld in 2003. De geringe belangstelling voor oude mest onder mycologen is hier waarschijnlijk debet aan. In dit geval betreft het een vondst op voorjarige mest van Galloway rund in de Meertensgroeve bij Vilt. De Nederlandse naam is optioneel en niet officieel.
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
R. Bronckers (2004): Thecotheus strangulatus, a seldom reported coprophilous ascomycete. Sterbeeckia 24, blz. 9.

21 oktober 2010: Roze kaaszwam nieuw in Noord Limburg

"Roze kaaszwam" Eerste melding voor Nederland
Rhodonia placenta (Fr.) Niemelä, K.H. Larss. & Schigel
Rhodonia placenta door Peter Eenshuistra
Foto: Peter Eenshuistra (2010)

Beschrijving:
Tijdens paddenstoelenonderzoek in opdracht van Provincie Limburg trof ik in natuurgebied Houthuizerheide ten westen van Lottum (Noord Limburg) een voor mij onbekende roze houtzwam aan op een dikke bemoste stronk van een Douglasspar. De houtzwam vormde een ruim 20 cm groot plakkaat van roze kussentjes met kleine porien (2 – 4 per mm). In vochtige toestand is de soort vrij zacht. In droge toestand wordt de soort hard en bros. Al bladerend in literatuur werd mij duidelijk dat het Oligoporus placentus moest zijn. Microscopisch onderzoek bevestigde dit. De soort groeit op dode stammen en stronken van naaldhout. In heel Europa is het een zeldzame verschijning (Krieglesteiner 2000). In Nederland is de soort wel enkele keren eerder gevonden, maar nooit gemeld. De vondst van deze kaaszwam maakt tevens duidelijk dat de bij natuurbeheerders populaire omvorming van naaldbossen in loofbossen ook dit soort zeldzame paddenstoelen zal laten verdwijnen!
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
A. Bernicchia (2005): Polyporaceae s.l., Fungi Europaei 10, blz.348 (als Oligoporus placentus).
G.J. Krieglsteiner (2000): Die Großpilze Baden-Württembers band 1, blz.555 (als Oligoporus placenta).
J. Breitenbach & F. Kränzlin (1986): Pilze der Schweiz, Bnd.2, blz. 274 (als Tyromyces placenta).

19 oktober 2010: Houtskooltrechtertje na 40 jaar teruggevonden!

Houtskooltrechtertje
Fayodia anthracobia (J. Favre) Knudsen
Houtskooltrechtertje door Leon Raaijmakers
Foto: Leon Raaijmakers (2010)

Beschrijving:
Op 2 juli 2010 brak een felle brand uit op de Strabrechtse Heide. Tenminste 150 ha. bos en heide stond in lichterlaaie. Het landelijk journaal hield ons op de hoogte van de actualiteiten en de A67 was dagenlang afgesloten. Nadat de brand geblust was en Staatsbosbeheer het terrein weer vrij gaf, vatte al snel de gedachte post om deze unieke kans te benutten en de trieste vlakte op brandplekfungi te onderzoeken. Enkele leden van de Helmondse paddenstoelenwerkgroep "Coalescens" hebben al een lijst van 17 soorten kunnen samenstellen. Een topper werd gevonden op 19 oktober in de vorm van het reeds tientallen jaren uitgestorven gewaande Houtskooltrechtertje! Een drietal exemplaren stond in een uitgestoven laagte, waar het wat vochtiger is en mossen zich al weer snel ontwikkelen. De kleine donkerbruine onooglijke paddenstoeltjes vielen op de donkere ondergrond nauwelijks in het oog en werden dan ook bijna vertrapt. In eerste instantie werd gedacht aan een pekzwammetje maar bij determinatie kwamen de verschillen snel aan het licht. Opvallend waren de sterk aflopende lamellen met een bleek grijsachtige kleur. De ronde sporen bezitten een merkwaardig stekelige wandbekleding. Het Houtskooltrechtertje is in ons slechts land eenmaal eerder gevonden: in 1970.
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
G.J. Krieglsteiner (2001): Die Großpilze Baden-Württembers band 3, blz. 242.
Th. W. Kuyper (1995): Fayodia in: Flora Agaricina Neerlandica deel 3, blz. 154.

19 oktober 2010: een nieuwe vindplaats van de Hoorn van Overvloed

Hoorn van Overvloed
Craterellus cornucopioides (L.) Pers.
Hoorn van Overvloed door Marjon van der Vegte
Foto: Marjon van der Vegte (2010)

Beschrijving:
Ik was niet de eerste die de paddenstoel met deze bijzondere naam ontdekte: een kennis belde mij op dat hij nu iets fantastisch gezien had waar we direct naar toe moesten gaan, want ze stonden al een tijdje boven de grond. Het zeer gevarieerde bos bij Hoog-Keppel bestaat uit oud loof- en naaldbos met prachtige oude lanen waar vroeger de ridders te paard van kasteel Laag-Keppel doorheen reden. De bodem bevat leem en kalk en is ideaal voor het voorkomen van veel paddenstoelen alsmede bijzondere planten en mossen. De verschijning van deze mooie paddenstoel was werkelijk een uniek gezicht! Er stonden groepjes van in totaal zo'n 25 exemplaren. In ons land is deze soort zeer zeldzaam en staat hij als ernstig bedreigd op de Rode Lijst.
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
E. Gerhardt (2008): De grote paddenstoelengids voor onderweg, blz. 560.
J. Breitenbach & F. Kränzlin (1986): Pilze der Schweiz, Bnd.2, blz. 374.
R. Phillips (1981): Paddestoelen en schimmels van West-Europa, blz. 191.

17 oktober 2010: Weke poria op de Veluwe

Weke poria
Oxyporus corticola (Fr.) Ryvarden
Weke poria door Cees Klomp
Foto: Cees Klomp (2010)

Beschrijving:
Op een beukenstronk tussen Voorthuizen en Garderen kwam ik een vreemde paddenstoel tegen. Plaatjes kijken in boeken leverde de naam "Gelobde pruikzwam" op, maar die heeft stekels en toen ik beter ging kijken bleek mijn zwam poroid te zijn, alleen was door de groeiwijze een deel van de buisjes langgerekt van vorm, waardoor je het niet meteen als buisjes herkent. Alleen in het bovenste deel van de zwam kan je zien dat hij poroid is. De foto werd naar Peter-Jan Keizer gestuurd, die vertelde dat het een Oxyporus moest zijn. Daarna heeft Aldert Gutter het materiaal microscopisch gedetermineerd en zo vastgesteld dat het om de Weke poria gaat. Een zeer zeldzame soort op loofhout.
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
A. Bernicchia (2005): Fungi Europaei 10, Polyporaceae s.l., blz. 365.

15 oktober 2010: Gele wortelbekerzwammen bij St. Michielsgestel

Gele wortelbekerzwam
Sowerbyella radiculata (Sowerby) Nannf.
Gele wortelbekerzwam door Yvonne Dijkman
Foto: Yvonne Dijkman (2010)

Beschrijving:
In het gebied de Hooghei bij St. Michielsgestel is een camping met leuke laantjes, waar regelmatig bijzondere paddenstoelen kunnen worden gevonden. In 2008 vond ik daar voor het eerst vier exemplaren van de Gele wortelbekerzwam. Vorig jaar heb ik hem niet waargenomen, maar deze week bleek hij zich enorm te hebben uitgebreid. Langs het paadje stonden vijf groepen, in totaal waren het minstens dertig exemplaren! De Gele wortelbekerzwam staat als ernstig bedreigd op de Rode Lijst.
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
G. Medardi (2006): Atlante fotografico degli Ascomiceti d'Italia, blz. 269.
R.A. Maas Geesteranus (1967): De fungi van Nederland II. Pezizales deel I, blz. 57.

10 oktober 2010: Fluwelige wortelzwammen bij Kasteel Heeswijk

Fluwelige wortelzwam
Xerula pudens (Pers.) Singer
Fluwelige wortelzwam door Yvonne Dijkman
Foto: Yvonne Dijkman (2010)

Beschrijving:
Op het landgoed Kasteel Heeswijk (bij Heeschwijk-Dinther) liggen rond de kasteelgracht mooie schrale bermen met eiken die geen geld opbrengen, omdat ze vol granaatscherven zitten uit de tweede wereldoorlog. Hier vinden we regelmatig bijzondere paddenstoelen. Op 10 oktober zagen we aan de voet van een eik vier fluwelige hoeden met een rimpelige groeve rond de centrale umbo. Ook de steel was erg fluwelig. Het was meteen duidelijk dat het om de Fluwelige wortelzwam ging. De soort heeft een lange wortel, maar deze werd uiteraard niet uitgegraven. De Fluwelige wortelzwam staat als ernstig bedreigd op de Rode Lijst.
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
E. Gerhardt (2008): De grote paddenstoelengids voor onderweg, blz. 172.
J. Breitenbach & F. Kränzlin (1991): Pilze der Schweiz, Band.3, blz. 348.

10 oktober 2010: Nieuwe Kastanjeboleet-forma bij Den Dolder

Kastanjeboleet
Xerocomus badius f. vaccinus (Fr.) Klofac
Kastanjeboleet door Aldert Gutter
Foto: Aldert Gutter (2010)

Beschrijving:
Het is raar als je een Kastanjeboleet vindt, waarvan de buisjeslaag niet geel maar grijs is! Kan dat een bacteriële aantasting zijn? Bij het indrukken van de poriën ook al geen blauwverkleuring, hooguit wordt het hymenium iets donkerder (zie foto). Dan maar het mes erin: over de hele lengte doorsnijden en opnieuw geen verkleuring, niet in de steelbasis, niet in het midden en ook niet in het hoedtrama. Niets, noppes! Da's raar, want het is toch echt, helemaal een Kastanjeboleet, inclusief zijn heerlijke geur na het drogen! En de geur duidt op versheid; evenmin ontstaat er schimmel op de buisjes, dus vast geen secundaire aantasting... Gelukkig hebben we Chiel Noordeloos en ja hoor: hij heeft zo'n ding wel eens gevonden! Chiel bekeek voor mij ook de oorspronkelijk beschrijving van Boletus vaccinus van Fries en schreef mij vervolgens dat deze vorm nu zal worden opgenomen in de Flora.
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
W. Klofac (2007): Schlüssel zur Bestimmung von Frischfunden der europäischen Arten der Boletales mit röhrigem Hymenophor. Österreichische Zeitschrift für Pilzkunde 16: 258.

9 oktober 2010: Oranjegeel koraaltje op landgoed 'Het Nijenhuis' te Heino

Oranjegeel koraaltje
Ramariopsis crocea (Pers.) Corner
Oranjegeel koraaltje door André Houter
Foto: André Houter (2010)

Beschrijving:
Tijdens een excursie voor beginners in de mycologie, troffen wij op het landgoed het Nijenhuis te Heino plotseling een geel koraalzwammetje op een nogal onverwachte plek. Er was geen enkele naaldboom in de omtrek, en het zwammetje leek op de volle grond te groeien. De gedachten gingen dus al meteen naar Sikkelkoraalzwam, en zo stelde ik het de mensen ook voor. Maar er was toch iets vreemds aan dat dingetje, wat ik niet meteen kon plaatsen... Na eindeloos speuren in de boeken en uiteindelijk met hulp van Marian Jagers, die mij een kopie van de juiste literatuur mailde, kon het paddenstoeltje worden benoemd! Het Oranjegeel koraaltje staat als kwetsbaar op de Rode Lijst.
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
G.J. Krieglsteiner (2000): Die Großpilze Baden-Württembers band 2, blz. 34.
R.A. Maas Geesteranus (1976): De Clavarioide fungi, WM 113, blz, 38.

8 oktober 2010: Ledersterren op Walcheren

Lederster
Mycenastrum corium (Guers.) Desv.
Lederster door John Breugelmans
Foto: John Breugelmans (2010)

Beschrijving:
Tijdens een wandelingin Zeeland, op het eiland Walcheren, kwam ik op een rommelig dijkje wat beweid word door koeien. Hier ontdekte ik zeker 25 ledersterren! Deze soort is zeer zelzaam en staat als gevoelig op de Rode Lijst.
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
E. Gerhardt (2008): De grote paddenstoelengids voor onderweg, blz. 616.
L.M. Jalink (1995): De Aardsterren van Nederland en België. Cooolia 38 supplement, blz. 59.

8 oktober 2010: Tonnetjesmycena bij Warmond

Tonnetjesmycena
Mycena picta (Fr.) Harmaja
Tonnetjesmycena door Ben Kraan
Foto: Ben Kraan (2010)

Beschrijving:
Deze Tonnetjesmycena's werden door Ben Kraan gefotografeerd in het 'Bos van Kranz' te Warmond. Zij groeiden op een stuk schors van een loofboom. De Tonnetjesmycena is een bijzonder zeldzame soort in ons land en staat als bedreigd op de Rode Lijst
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
J. Breitenbach & F. Kränzlin (1991): Pilze der Schweiz, Band.3, blz. 284.

7 oktober 2010: nieuwe (?) Mycena bij Weert

Plooirokmycena
Mycena rhenana Maas Geest. & Winterh.
Knoppergalmycena door Arno van Stipdonk
Foto's: Arno van Stipdonk (2010)

Beschrijving:
Tijdens een veldbezoek aan de Krang te Weert met Frans Smit en Els Baetsen hebben we Mycena rhenana gevonden. Nadat ik deze zelf gedetermineerd had als Mycena rhenana, heb ik contact opgenomen met Mirjam Veerkamp, omdat ik deze soort niet in de soortenlijst kon terugvinden. Mirjam attendeerde me op een artikel in Sterbeeckia nr. 28, waarin staat dat M. rhenana dezelfde soort blijkt te zijn als M. cecidiophila, de Knoppergalmycena. Daarna heeft Leo Noten het materiaal gecontroleerd en vastgesteld dat het inderdaad M. rhenana betreft. De paddenstoeltjes groeiden op elzenpropjes, het normale substraat voor deze soort. De Knoppergalmycena wordt steeds aangetroffen op knoppergallen aan de Moseik. "Plooirokmycena" is de Vlaamse naam voor M. rhenana.
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
L. Noten & L. Vannieuwenburgh (2008): Mycena rhenana versus Mycena cecidiophila. Sterbeeckia 28: 32-24.
A. van den Berg (2001): Mycena cecidiophila, een nieuwe Mycena op knoppergallen. Coolia 44(2): 110-114.
R.A. Maas Geesteranus & W. Winterhoff (1985) Eine neue Mycena-Art aus der Sektion Basipedes. Zeitschrift für Mykologie 51(2): 247.

6 oktober 2010: Oranjerode hertezwammen in Piaam (Friesland)

Oranjerode hertezwam
Pluteus aurantiorugosus (Trog) Sacc.
Oranjerode hertezwam door Joop Leertouwer
Foto: Joop Leertouwer (2010)

Beschrijving:
Op 6 oktober van dit jaar was ik voor It Fryske Gea aan het werk in Buismans eendenkooi te Piaam. Als vrijwilliger kom ik regelmatig in de kooi en dan let ik ook op aanwezige paddenstoelen. Mijn blik viel op een boomstronk, waarop op vallende oranjerode paddenstoelen groeiden. Ik zag dat het hertenzwammen waren, maar kende deze soort niet. Ter determinatie heb ik een exemplaar mee naar huis genomen. Tot mijn verrassing bleek het een Oranjerode hertenzwam te zijn! Een kwetsbare soort op de Rode Lijst en volgens de verspreidingsatlas is deze soort slechts één keer eerder in Friesland waargenomen. Bekijk ook de waarneming uit 2009.
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
G.J. Krieglsteiner (2003): Die Großpilze Baden-Württembergs, Band 4, blz. 245.
E.C. Vellinga (1990): Pluteus. In: Flora Agaricina Neerlandica Vol.2, blz. 55.
M. Lange (1974): Elseviers Paddestoelengids, blz. 122.

6 oktober 2010: Bladspikkelschijfjes in het Bunderbos

Bladspikkelschijfje
Ascobolus foliicola Berk. & Broome
Bladspikkelschijfje door Ron Bronckers
Foto: Ron Bronckers (2010)

Beschrijving:
Spikkelschijfjes (Ascobolus Pers.: Fr. en Saccobolus Boud.) zijn vooral bekend om hun voorkeur voor mest als substraat. Er zijn echter ook enkele soorten die men plantaardig afval kan aantreffen. Eén van deze soorten werd op 6 oktober ontdekt in het Bunderbos bij Bunde in Zuid-limburg. Het bleek het Bladspikkelschijfje te zijn, die groeide op rottende bladeren en twijgen van de Canadese populier (Populus x canadensis). Ondanks de geringe omvang (tot 6 mm in diameter) stak de groengele kleur opvallend af tegen het strooisel. De soort is nauw verwant aan het Glad spikkelschijfje (Ascobolus denudatus) en is in het veld macroscopisch te onderscheiden door de kort en breed gesteelde vruchtlichamen en schilferige rand. Afbeeldingen van dit spikkelschijfje zijn schaars en ik heb dan ook getracht dit kleinood zo natuurgetrouw mogelijk weer te geven.
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
J. van Brummelen (1967): A world-monograph of the genera Ascobolus and Saccobolus (Ascomycetes, Pezizales), blz. 134.

6 oktober 2010: Opnieuw Goudgerande slijmkoppen bij Brummen

Goudgerande slijmkop
Hygrophorus chrysodon (Batsch) Fr.
Goudgerande slijmkop door John Breugelmans
Foto: John Breugelmans (2010)

Beschrijving:
Woensdag 6 oktober wandelde ik in de omgeving van Brummen. Daar ontdekte ik tot mijn verrassing drie Goudgerande slijmkoppen! De laatste jaren is deze paddenstoel hier al enkele keren gevonden, maar meestal pas in november. De vondsten zijn alle nog van zo recente datum dat zijn nog niet in de verspreidingsatlas zijn verwerkt: er zijn nog geen stippen in het kaartje te zien... Volgens mij is Brummen tot nog toe ook de enige vindplaats in Nederland, in 2008 ontdekt door Marjon van der Vegte.
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
E. Gerhardt (2008): De grote paddenstoelengids voor onderweg, blz. 122.
J. Breitenbach & F. Kränzlin (1991): Pilze der Schweiz, Band.3, blz. 120.

5 oktober 2010: Explosie van Goudhoeden in Huis ter Heide

Goudhoed
Phaeolepiota aurea (Matt.) Maire ex Konrad & Maubl.
Goudhoed door Huub van der Aa
Foto: Huub van der Aa (2010)

Beschrijving:
Een Villabewoner in Huis ter Heide werd via het Utrechts Landschap doorverwezen naar Huub van der Aa in Baarn: er stonden enorme paddenstoelen op het terrein, wel vijftig stuks aan elke kant van de oprijlaan! Een ongelofelijke vondst. De goudhoed verschijnt niet jaarlijks, maar vaak is hij met meerdere exemplaren aanwezig als hij gevonden wordt. Maar in deze aantallen is de soort nog nooit gemeld!
Drie weken eerder vond Gio van Bernebeek Goudhoeden bij Arnhem. Bekijk ook de waarneming uit 2004.
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
E. Gerhardt (2008): De grote paddenstoelengids voor onderweg, blz. 244.
J. Breitenbach & F. Kränzlin (1995): Pilze der Schweiz, Bnd.4, blz. 222.

3 oktober 2010: Violette gordijnzwam bij Roosendaal

Violette gordijnzwam
Cortinarius violaceus (L.) Gray
Violette gordijnzwam door John Breugelmans
Foto: John Breugelmans (2010)

Beschrijving:
Tijdens een een boswandeling in de omgeving van Wouwse Plantage nabij Roosendaal ondekte ik in een mooie oude beukenlaan een prachtig groepje van een tiental Violette gordijnzwammmen. In deze omgeving is deze soort, voor zover ik kan nagaan, nog nooit gevonden en ook nog nooit zo ver westelijk in Nederland: de 22 uurhokken in de Verspreidingsatlas liggen allemaal in het oosten en midden van het land. Opvallend is de de Violette gordijnzwam in de meeste boeken met cylindrische stelen staat afgebeeld, maar volgens de tekst in Ryman & Holmåsen is de steel meestal buikig en ook Breitenbach & Kränzlin geven aan dat de steel soms dik (tot 40 mm) kan zijn. De soort stond vroeger op de Rode Lijst, maar is daar in 2008 vanaf gehaald.
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
E. Gerhardt (2008): De grote paddenstoelengids voor onderweg, blz. 244.
J. Breitenbach & F. Kränzlin (2000): Pilze der Schweiz, Bnd.5, blz. 142.
S. Ryman & I. Holmåsen (1992): Pilze, blz. 488.

29 september 2010: Bergpaddenstoelen in het Kuinderbos

Roestrode ringboleet Nieuw in Nederland! Suillus tridentinus (Bres.) Singer Roestrode ringboleet door Robbert Vlagsma
Foto: Robbert Vlagsma (2010)

Beschrijving:
Dat de IJsselmeerpolder bijzondere biotopen bieden, wisten we al en dat er onder de zeespiegel ook "berg"paddenstoelen groeien, was inmiddels ook al bekend: de aanvankelijk uit de bergen beschreven Krulhaarkelkzwam (Sarcoscypha austriaca) is bezig in onze polders een vrij gewone soort te worden. Maar nu is er dan een tweede bergsoort: de Roestrode ringboleet, die in de Alpen plaatselijk algemeen kan zijn onder larixen, waar hij meestal tezamen groeit met Gele en Grauwe ringboleten (Suillus grevillei en S. laricinus). Ook in het Kuinderbos werden deze soorten samen aangetroffen. De Roestrode ringboleet is een soort van kalkrijke bodems en in het Kuinderbos is die kalk aanwezig in de vorm van schelpen!

Zie ook:
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
E. Gerhardt (2008): De grote paddenstoelengids voor onderweg, blz. 490.
J. Breitenbach & F. Kränzlin (1991): Pilze der Schweiz, Band.3, blz. 82.

29 september 2010: Vertakt kroonknotsje nu ook op de Veluwe

Vertakt kroonknotjes
Artomyces pyxidatus (Pers.) Jülich
Vertakt kroonknotjes door Herman ten Grotenhuis
Foto: Herman ten Grotenhuis (2010)

Beschrijving:
De paddenstoelenwerkgroep ZO Veluwe was vandaag op de Mosselse heide. Deze heide wordt o.a. begraasd door paarden, dus de massale vondst van de Grote speldeprikzwam (Poronia punctata) op de paardenmest kreeg behoorlijk wat aandacht. Al verder speurend naar nog meer interessante soorten vond iemand van onze groep een koraalzwam op een omgevallen stam van een denneboom die ter plekke de naam kroontjes koraalzwam kreeg opgespeld. Thuis dook ik in de boeken en dat leverde het volgende op: deze soort wordt door de Belgen 'Kroontjesknotzwam' genoemd, maar in Gerhard heet de soort 'Vertakt kroonknotsje' en in de tekst staat dat hij in Nederland niet voorkomt, maar dat is niet waar want de eerst meldingen dateren van 2004. In de verspreidingsatlas ontbreken de stippen, want de waarnemingen uit 2008 en 2007 zijn blijkbaar nog niet verwerkt.
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
E. Gerhardt (2008): De grote paddenstoelengids voor onderweg, blz. 592.
S. Ryman & I. Holmåsen (1992): Pilze, blz. 114 (als Clavicorona pyxidata).

28 september 2010: 'echte' Gesluierde dame op Texel

Gesluierde dame
Phallus duplicatus Bosc
Gesluierde dame door Ubel Medema
Foto's: Ubel Medema (2010)

Beschrijving:
Een mythische paddenstoel, als een geestverschijning staat hij in het donkere oerwoud van Zuid-Amerika en om zijn vorm is hij ook al meermalen afgebeeld op postzegels uit exotische landen! En in de week dat Nederland in tropisch gebied drie nieuwe gemeentes instelt, staat dat ding ineens op ons eigen koude, winderige Texel!
Wie goed oplet, weet dat de Gesluierde dame al eerder was gevonden in ons land. Maar dan altijd dat half ontwikkelde ding, met een sluierachtig kraagje, die we onder de naam Phallus impudicus var. pseudoduplicatus wegschreven. Nu is het de echte, de elegeante! Of toch niet? Modern taxonomisch inzicht leert ons dat beide soorten dezelfde zijn en nu P. impudicus var. togatus zouden moeten heten...
Zie ook de waarneming uit 2009.
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
G.J. Krieglsteiner (2000): Die Großpilze Baden-Württembergs, Band 2, blz. 170 (als Phallus impudicus var. pseudoduplicatus).

25 september 2010: zeldzaam Denne-eekhoorntjesbrood nieuw in Schoorl

Denne-eekhoorntjesbrood
Boletus pinophilus Pilát & Dermek
Denne-eekhoorntjesbrood door Martijn Oud
Foto: Martijn Oud (2010)

Beschrijving:
Afgelopen Zaterdag liep ik in een dennenbos in de Schoorlse Duinen een Boleet tegen het lijf met een eigenaardige kleur en hoedoppervlak. Voor alle zekerheid heb ik er een foto van genomen en een plakje van de hoed afgesneden (inclusief hoedhuid en een stukje van de buisjeslaag). Thuisgekomen vond ik de hoedhuid er wel erg eigenaardig uitzien en vergeleek deze daarom met een hoedhuidpreparaatje van het Gewoon eekhoorntjesbrood. Het week daarvan duideijk af: er waren merkwaardig gevormde eindcellen te zien met daarin een korrelige inhoud. Na determinatie bleek het te gaan om het zeer zeldzame Denne-eekhoorntjesbrood, die volgens de Rode Lijst uit ons land is verdwenen.

Zie ook:
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
E. Gerhardt (2008): De grote paddenstoelengids voor onderweg, blz. 466.
S. van der Linde & M.E. Noordeloos (2005): Hoe raak ik thuis in Boleten? - 5. Coolia 48(2), blz. 69.

23 september 2010: Pronksteelboleten op de Lonnekerberg in Twente

Pronksteelboleet
Boletus calopus Pers.
Pronksteelboleet door John Breugelmans
Foto: John Breugelmans (2010)

Beschrijving:
Vandaag kwam ik op de Lonnekerberg eerst de Holsteelboleet (Boletinus cavipes) tegen en daarna de prachtige Pronksteelboleet. Het was een prachtig gaaf en vers exemplaar! Er lijkt dit jaar maar geen einde te komen aan de boleten: al sinds begin augustus op kom ik ze op bijna elke wandeling tegen!
De Pronksteelboleet is zeldzaam en staat op de Rode Lijst als bedreigd. Hij werd op deze plek begin juli van dit jaar al gevonden door Marian Jagers en kort voordat ik de foto's maakte, liet zij mij de groeiplaats zien. De determinatie van de eerste vondst werd i.v.m. de afwijkende hoedkleur gedaan op basis van microscopische kenmerken met behulp van 'Funga Nordica' (2008) door Mirjam Veerkamp. Goede afbeeldingen staan in de Grote paddenstoelengids van Ewald Gerhard en in Fungi Europaei deel 2. Bekijk ook de waarneming uit 2009.
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
Arnolds & M. Veerkamp (2008): Basisrapport Rode Lijst Paddenstoelen blz. 155.
E. Gerhardt (2008): De grote paddenstoelengids voor onderweg, blz. 472.
J.A. Muñoz (2005): Boletus s.l., Fungae Europaei, blz. 370.
R. Phillips (1981): Paddestoelen en schimmels van West-Europa, blz. 202.

21 september 2010: Odeurzwammen in Brummen

Odeurzwam
Squamanita odorata (Cool) Imbach
Odeurzwam door Marjon van der Vegte
Foto: Marjon van der Vegte (2010)

Beschrijving:
Dankzij de vondst van de Scherpe stekelzwam kwam ik terecht op landgoed Engelenburg te Brummen. Ik werd direct aangesproken door de eigenaar van het golfterrein dat zich op dit landgoed bevindt. Gelukkig hoefde ik geen helm op voor rondvliegende golfballen en mocht na een klein onderhoud met gebruiksaanwijzing daar gaan zoeken naar paddenstoelen. Plotseling zag ik tussen een groep Tweekleurige vaalhoeden (Hebeloma mesophaeum) kleine, paarse, schubbige paddenstoeltjes. Om ook de plaatjes te fotograferen haalde ik er eentje uit de grond en ontdekte zo een vreemd knolletje onderaan de steel. En wat rook deze paddenstoel lekker! Meteen hoopte ik dat dit een Squamanita zou zijn! Gerhard (2008) bevestigde dit. De Odeurzwam parasiteert op de Tweekleurige vaalhoed. De soort staat in de Rode Lijst als bedreigd.
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
E. Gerhardt (2008): De grote paddenstoelengids voor onderweg, blz. 118.
C. Bas (1965): De geschiedenis van het Odeurzwammetje en een recent vervolg daarop. Coolia 11: 64-72.

19 september 2010: Zwarte berkenboleten bij Wassenaar

Zwarte berkenboleet
Leccinum melaneum (Smotl.) Pilát & Dermek
Zwarte berkenboleet door Hans Adema
Foto: Hans Adema (2010)

Beschrijving:
Tijdens een wandeling door de Wassenaarse landgoederen vond ik vandaag op de Pauwlaan een heel rijk berkenlaantje: Vliegenzwam (Amaniat muscaria), Panteramaniet (A. pantherina), Groene knolamaniet (A. phalloides), Gewone berkenboleet (Leccinum scabrum) en als klap op de vuurpijl de Zwarte berkenboleet. De vindplaats ligt op ongeveer vijf kilometer van de vindplaats van 2007. Opmerkelijk was trouwens dat de Groene knolamanieten zorgvuldig in kleine stukjes gehakt waren door een wel erg mycofobe voorbijganger! Het is triest dat in Nederland nog altijd de angst overheerst voor giftige paddenstoelen, maar het is ronduit onnozel te denken dat je het gevaar bestrijdt door ze te vernielen...
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
E. Gerhardt (2008): De grote paddenstoelengids voor onderweg, blz. 482.
H.C. den Bakker (2005): Diversity in Leccinum, blz. 110.

13 september 2010: uiterts zeldzame Bleke truffels in Kijkduin

Bleke truffel
Tuber borchii Vittad.
Bleke truffel door Hans Adema
Foto: Hans Adema (2010)

Beschrijving:
Dinsdag 14 september kreeg ik een mailtje met foto’s van een trotse vrijwilliger van de Haagse Vogelbescherming en amateur mycoloog J. Galstaun dat hij bij onderhoudswerkzaamheden in een vogelreservaat truffels had gevonden in Kijkduin. Hij vermeldde er enthousiast bij dat dit de eerste vondst moest zijn Tuber magnatum buiten het bekende verspreidingsgebied èn dat ze overheerlijk waren. Uiteraard wil de Haagsche Vogelbescherming de exacte locatie niet prijsgeven, uit angts dat er verder gespit gaat worden. Ik heb materiaal opgevraagd en het zijn inderdaad Tubers, maar niet T. magnatum, maar T. borchii. Ten eerste roken ze amper en tweede komen de sporen overeen met die van Tuber borchii. Op zich blijft het een unieke vondst: het Overzicht van de Paddestoelen in Nederland (1996) vermeldt één vondst uit 1950, zonder vindplaats en noemt de soort als “uitgestorven”.
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
J. Breitenbach & F. Kränzlin (1981): Pilze der Schweiz, Bnd.1, blz. 125.
G.A. de Vries (1971): De fungi van Nederland III: Hypogaea, truffels en schijntruffels, blz. 22.

13 september 2010: Kammetjesstekelzwam aan de Veluwezoom

Kammetjesstekelzwam
Hericium coralloides (Scop.) Pers.
Kammetjesstekelzwam door John Breugemans
Foto: John Breugemans (2010)

Beschrijving:
Afgelopen maandag maakte ik een wandeling in Nationaalpark Veluwezoom door een mooie beukenlaan en kwam daar de zeer zeldzame en zeer fotogenieke Kammetjesstekelzwam tegen. Niet één, maar zelfs tien stuks stonden op dezelfde stam te pronken! Mijn determinatie baseerde ik op de Grote paddenstoelengids (Gerhardt, 2008) en de Geïlustreede paddenstoelenencyclopedie van Gerrit Keizer (blz. 107). Op www.verspreidingsatlas.nl zag ik dat de soort bekend is uit 9 atlasblokken en op de Rode Lijst staat als gevoelig.
Bekijk ook de waarneming uit 2008.
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
E. Arnolds & M. Veerkamp (2008): Basisrapport Rode Lijst Paddenstoelen blz. 112.
E. Gerhardt (2008): De grote paddenstoelengids voor onderweg, blz. 572.
E. Arnolds (2003): De Stekelzwammen en Pruikzwammen van Nederland en België, Coolia 46(3), supplement. Blz. 25.

10 september 2010: uitgestorven Spatelzwam teruggevonden bij Stadskanaal

Spatelzwam
Spathularia flavida Pers.
Spatelzwam door Bert Oving
Foto: Bert Oving (2010)

Beschrijving:
Op vrijdag 10 september was ik in het Vledderbos bij Stadskanaal toen mijn oog viel op kleine heksenkringen van gele 'glibbertjes'. Dit had ik nog nooit gezien en leek mij zeker niet alledaags! Twee fotootjes genomen en deze gemaild naar Roeland Enzlin. Een enthousiast antwoord liet niet lang zich op wachten. Het betreft de Spatelzwam, die sinds 1955 niet meer in Nederland is waargenomen en daarom als uitgestorven te boek staat! Het betreffende Larix-perceel is nog geen tien jaar oud en is ingeplant op voormalige landbouwgrond.

Zie ook:
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
S. Ryman & I. Holmåsen (1992): Pilze, blz. 642.
J. Breitenbach & F. Kränzlin (1981): Pilze der Schweiz, Bnd.1, blz. 138.

10 september 2010: Bloemkoolzwam bij Brummen

Bloemkoolzwam
Ramaria botrytis (Pers.) Ricken
Bloemkoolzwam door Hannie Wijers
Foto: Hannie Wijers (2010)

Beschrijving:
Tot de zeer zeldzame koraalzwammen behoort ook de Bloemkoolzwam. Bekend uit alle boekjes en zo op het netvlies geplakt van menig paddenstoelenliefhebber, onmiskenbeer door zijn opvallende vorm en kleur, maar door nog maar zo weinig mensen ook gezien! Het is dus een gelukkige vondst en dan ook nog zo'n mooi exemplaar. Het spreekt voor zich dat wij op deze plaats niet nader ingaan op de locatiegegevens... Rode Lijst: bedreigd.
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
E. Gerhardt (2008): De grote paddenstoelengids voor onderweg, blz. 582.
J. Breitenbach & F. Kränzlin (1986): Pilze der Schweiz, Bnd.2, blz. 356.
R. Phillips (1981): Paddestoelen en schimmels van West-Europa, blz. 260.

9 september 2010: Kleine Brokkelzakamaniet vaste gast bij Leuvenheim

Kleine Brokkelzakamaniet
Amanita olivaceogrisea Kalamees
Kleine Brokkelzakamaniet door Marjon van der Vegte
Foto: Marjon van der Vegte (2010)

Beschrijving:
Voor het derde jaar achtereen vond ik zo rond 16 augustus op Lichtenbelt (Leuvenheim) op dezelfde plaats weer deze apart uitziende Amaniet. Determinatie van paddenstoelen uit de familie van Amanieten kan vaak heel lastig zijn: ging het hier nu om de Brokkelzakamaniet (Amanita submembranacea), de Kleine brokkelzakamaniet (A. olivaceogrisea) of heel misschien zelfs de Elzenamaniet (A. friabilis)? Het vochtige biotoop met Els en Hazelaar was voor alle drie geschikt. Pas toen ik een exemplaar mee naar huis nam en de sporen bekeek, die deze keer duidelijk groter waren dan voorheen gemeten (tot 16,5 ų), begon ik te denken aan de Kleine brokkelzakamaniet, ook al omdat de meeste van de totaal tien exemplaren die ik mocht vinden afgelopen jaren een vrij kleine habitus hadden. Tom Kuyper kon uiteindelijk bevestigen dat het hier om de zeer zeldzame Kleine Brokkelzakamaniet gaat, bekend van 9 atlasblokken in Nederland! Rode Lijst: gevoelig.
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
H. Knudsen & J. Vesterhold (red., 2008): Funga Nordica, blz. 328.

8 september 2010: Scherpe stekelzwam bij Brummen en bij Heino

Scherpe stekelzwam
Hydnellum compactum (Pers.) P. Karst.
Scherpe stekelzwam door Hannie Wijers
Foto: Hannie Wijers (2010)

Beschrijving:
Zowel in Gelderland als in Overijssel waren verschillende mensen zo gelukkig afgelopen week een zeer zeldzame stekelzwam te vinden: van verschillende kanten werd de Scherpe stekelzwam gemeld! Stekelzwammen zijn zeldzaam en vrijwel allemaal staan ze op de Rode Lijst: van de meeste soorten is het aantal vindplaatsen in de afgelopen 50 jaar dramatisch teruggelopen! Pas sinds enkele jaren lijkt er een omkering op gang te zijn gekomen en worden sommige soorten ineens weer af en toe gevonden. De Scherpe stekelzwam is één van de zeldzaamste en sind 1990 waren er nog maar zes waarnemingen bekend. Het is een wonderlijke soort, nauwelijks herkenbaar als paddenstoel, je moet er oog voor hebben: hij lijkt van een afstandje net een beschimmelde hondendrol! Zijn naam dankt hij aan de scherpe smaak van het vlees. Rode Lijst: ernstig bedreigd.
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
E. Arnolds & M. Veerkamp (2008): Basisrapport Rode Lijst Paddenstoelen blz. 155.
E. Arnolds (2003): De Stekelzwammen en Pruikzwammen van Nederland en België, Coolia 46(3) supplement, blz. 49-51.
J. Breitenbach & F. Kränzlin (1986): Pilze der Schweiz, Band.2, blz. 222.

4 september 2010: Roze sterspoorknotszwam te Harmelen

Roze sterspoorknotszwam
Clavaria stellifera J. Geesink & Bas
Roze sterspoorknotszwam door Huib de Kam
Foto: Huib de Kam (2010)

Beschrijving:
Tijdens de NMV-excursie van 4 september vonden we in het Vijverbos te Harmelen enkele soorten knotszwammen. Over het algemeen zijn dit soorten die je niet elke dag tegenkomt. Het zijn vaak Rode Lijst-soorten. Een bijzonder zeldzame is zeker de gevonden Roze sterspoorknotszwam. Macroscopisch is er geen goed onderscheid met de Zonnegloedknotszwam (Clavaria incarnata). Gelukkig waren er nog enkele sporen aanwezig om te komen tot deze naamgeving.
Dit knotszwammetje had ik in juli 2007 al eerder gezien en gefotografeerd in het parkbos van Huys ten Donck in Ridderkerk. De determinatie van de vondst in het Vijverbos werd gedaan door Bert Tolsma. Rode Lijst: gevoelig.
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
J. Geesink & C. Bas (1992): Claviaria stellifera, spec. nov. Persoonia 14(4): 671-673.

3 september 2010: Traliestinkzwam duikt overal op in Nederland

Traliestinkzwam
Clathrus ruber P. Micheli ex Pers.
Traliestinkzwam door Hans Adema
Foto: Hans Adema (2010)

Beschrijving:
Binnen één week tijd kwamen uit vijf verschillende plaatsen in het land meldingen binnen van de Traliestinkzwam. De meldingen die bij Naturalis werden gedaan en zo terecht kwamen bij Hans Adema, haalden ook de pers, die toch al lyrisch was vanwege het ongelofelijk goede paddenstoelenjaar! Via de website van de NOS bereikten honderden mensen ook onze site! Natuur is 'hot' (loop maar eens binnen bij Blokker of Xenos!) en steeds meer mensen zien daardoor paddenstoelen en melden die ook. Een goede zaak natuurlijk, maar daardoor worden opvallende paddenstoelen die zeer zeldzaam zijn ineens veel vaker gezien! Het is daarom de vraag of de 'toename' van de Traliestinkzwam iets met de opwarming van de aarde te maken heeft... Zie ook de waarneming uit 2004.
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
E. Gerhardt (2008): De grote paddenstoelengids voor onderweg, blz. 620.
J. Breitenbach & F. Kränzlin (1986): Pilze der Schweiz, Bnd.2, blz. 398.

28 augustus 2010: Plaatjeszwamgast op de Lonnekerberg in Twente

Plaatjeszwamgast
Asterophora parasitica (Bull. ex Pers.) Singer
Plaatjeszwamgast door Gerben Winkel
Foto: Gerben Winkel (2010)

Beschrijving:
Elk jaar zie je wel weer Poederzwamgasten op de Grofplaatrussula's. Door het contrast met de donkere mummificerende Russula's staan ze zo ongeveer voor je klaar als op een presenteerblaadje. Dat nodigt uit om eens extra naar de soortgenoot, de Plaatjeszwamgast, te zoeken die op afstand er op lijkt. Dit broertje of zusje is met ettelijke tientallen te gast op de Lonnekerberg in een gemengd bos, ze parasiteren er op de Fijnplaatrussula's. Maar wie is wie? Volgens de beschrijving worden echte lamellen vaak niet duidelijk gevormd bij de Poederzwamgasten (zie de waarneming van 2006). Toch is het verschil daarvan met de Plaatjeszwamgast soms maar klein als je de lamellen van beide bekijkt, zijn ze wel goed gevormd. Er is duidelijk een verschil in de grootte van de soort. Poederzwamgasten zijn meestal vorser, tot wel 3 centimeter doorsnee. De Plaatjeszwamgasten zijn klein, meer “gebundeld” en de hoed is bij het ouder worden komvormig naar boven omgeslagen. Bovendien stinkt de “gastheer-russula” bij de Poeder- en ruikt fris bij de Plaatjeszwamgast. De soort is in 2008 van de Rode Lijst afgevoerd. .
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
E. Gerhardt (2008): De grote paddenstoelengids voor onderweg, blz. 184 (als Nyctalis asterophora en N. parasitica).
J. Breitenbach & F. Kränzlin (1991): Pilze der Schweiz, Band.3, blz. 298 (Nyctalis asterophora) en 300 (Nyctalis parasitica).
R. Phillips (1981): Paddestoelen en schimmels van West-Europa, blz. 77 (als Nyctalis asterophora en N. parasitica).

21 augustus 2010: Zijdeachtige beurszwam

Zijdeachtige beurszwam
Volvariella bombycina (Schaeff.) Singer
Zijdeachtige beurszwam door Truus Vrolijk
Foto: Truus Vrolijk (2010)

Beschrijving:
Tijdens een fietstochtje in de omgeving van Bergen op Zoom werd onze aandacht getrokken door een oude beuk. Afgestapt en om de boom gelopen. In de stam bleek een diepe spleet te zitten en hierin schemerde een paddenstoel! Nadere inspectie leerde ons dat het de Zijdeachtige beurszwam betrof. Vanaf het bospad is deze zwam niet te zien, daar die helemaal schuilgaat in de boomholte. Het is een Rode Lijst-soort, die is opgenomen als kwetsbaar.
Zie ook de waarneming uit 2005.
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
E. Gerhardt (2008): De grote paddenstoelengids voor onderweg, blz. 50.
G. Keizer (1997): paddenstoelen Encyclopedie. Rebo, blz. 214.
R. Phillips (1990): paddenstoelen en schimmels van West-Europa, blz. 112.

18 augustus 2010: Satansboleet

Satansboleet
Boletus satanas Lenz
Boletus satanas door John Breugelmans
Foto: John Breugelmans (2010)

Beschrijving:
Tijdens een wandeling in het bos bij Neerijnen kwam ik zeer bijzondere soorten tegen die allemaal in het zelfde laantje stonden. Van eén ervan, de Satansboleet, was mij bekend dat hij hier al vaker is waargenomen, maar er bleek enkele melding op de NMV-site te staan. Met behulp van de nieuwe sleutel voor roodporieboleten van Machiel Noordeloos in Coolia en de werken van Muñoz en Breitenbach & Kränzlin kon ik deze soort goed determineren. het is een lastige soort, door zijn sterke gelijkenis met de Roodnetboleet (B. rhodoxanthus), maar vooral de onaangename geur en de geringe blauwverkleuring zijn goede hulpmiddelen. De Satansboleet staat vermeld als bedreigd in de Rode Lijst.
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
M.E. Noordeloos (2010): Hoe raak ik thuis in de Boleten - 8. De Roodporieboleten (sectie Luridi), Coolia 53/2, blz. 62.
E. Gerhardt (2008): De grote paddenstoelengids voor onderweg, blz. 470.
J.A. Muñoz (2005): Boletus s.l., Fungae Europaei, blz. 408.
J. Breitenbach & F. Kränzlin (1991): Pilze der Schweiz, Bnd.3, blz. 62.

17 augustus 2010: Eikenboleet bij Groesbeek

Eikenboleet
Leccinum quercinum (Pilát) E.E. Green & Watling
Eikenboleet door Gio van Bernebeek
Foto: Gio van Bernebeek (2010)

Beschrijving:
Sinds 1989 loop ik in natuurgebied 'De Bruuk' in Groesbeek (voornamelijk blauwgrasland) in de zomer en de herfst wekelijks hetzelfde rondje. Een zeer trouwe verschijning is jaarlijks begin september de Eikenboleet. Zelfs in de bloedhete en droge zomer van 2003 was de soort present. Dit jaar is deze standvastige paddestoel wat eerder. Ruigsteelboleten (Leccinum spp.) met rode en/of oranje hoed en donker verkleurende schubjes op de steel zijn bijna alleen uit elkaar te houden door te letten op de begeleidende boom, in dit geval de eik. De eiken in De Bruuk hebben het door de stijgende grondwaterstand niet gemakkelijk en het is dan ook maar de vraag of deze paddenstoel hier nog zoveel jaren zal verschijnen.
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
E. Gerhardt (2006): De grote paddenstoelengids voor onderweg, blz. 486.
J. Breitenbach & F. Kränzlin (1991): Pilze der Schweiz, Bnd.3, blz. 72.
R. Phillips (1981): Paddestoelen en schimmels van West-Europa, blz. 211.

13 augustus 2010: Mestenestzwammetjes bij Zeist

Mestenestzwammetje
Cyathus stercoreus (Schwein.) De Toni
Mestenestzwammetje door Teun de Hoyer
Foto: Teun de Hoyer (2010)

Beschrijving:
Aan de parallelweg van de Amersfoortse weg in Zeist werden deze Mestnestzwammetjes gevonden. De soort dankt haar naam aan het feit dat zij in 1991 voor het eerst op Texel, nabij een konijnenlatrine in de buitenste zeeduinen werd gevonden. Onze buikzwammenspecialist, Leo Jalink, raadde in Coolia daarom aan vooral in de (helm)duinen vaker naar paddenstoelen te gaan zoeken, omdat het kleine zwammetje, herkenbaar aan de zwarte periodiolen (='eitjes'), wellicht gewoon vaak over het hoofd werd gezien. Zo'n artikel in Coolia helpt, want sindsdien wordt het zwammetje vaker gevonden.
Het Mestnestzwammetje groeit op graswortels, vooral op voedselrijke plaatsen. In Schoorl werd het zwammetje midden jaren negentig op een plek met veel organisch afval temidden van alle (!) andere soorten nestzwammetjes aangetroffen. Er was geen konijnenmest, maar alleen plantaardig strooisel en blijkbaar houden alle nestzwammetjes van dergelijk substraat!
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
L. Jalink (1992): Zoek eens naar het Mestnestzwammetje. Coolia 35(1), blz. 13.
J. Breitenbach & F. Kränzlin (1986): Pilze der Schweiz, Band.2, blz. 378.

9 augustus 2010: IJshoningraatjes in Twente

Ceratiomyxa porioides (Alb. & Schwein.) J. Schröt. Ceratiomyxa porioides door Gerben Winkel
Foto: Gerben Winkel(2010)

Beschrijving:
Vorig jaar, eveneens in de eerste week van augustus, fotografeerde ik twee bleke myxomyceten op een dikke en reeds half vergane beukenstam in het mooie landgoed 'Egheria'. Eén soort kwam me bekend voor als het IJsvingertje (Ceratiomyxa fruticulosa). De andere soort, die nog niet helemaal tot rijping gekomen leek, bleek met de loep bekeken een totaal andere structuur en vorm te hebben: geweldig mooie “honingraten” van minuscule afmeting, veel minder dan een millimeter per hokje. Blij met zo'n fraaie verrassing ging ik zoeken naar de juiste naam en vond die bij toeval door een gelijkende afbeelding. Dit jaar herbergt de vergane beukenstam weer een mooie verzameling van verschillende slijmzwammen en Ceratiomyxa porioides komt er nu met nog meer exemplaren op voor in alle leeftijd-stadia. Eerst lichtgeel met een dichte, geaderde net-structuur. Dan verandert hij/zij in wasachtig, doorschijnend wit met de hoekige cellen-structuur.
Deze soort is nog niet officieel bekend uit ons land.
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
B. Cetto (1984): Der Große Pilzführer, Band 4, blz. 631 (als C. fruticulosa var. porioides).

6 augustus 2010: zeer zeldzame Purperen boleet nabij Zeist

Purperen boleet
Boletus rhodopurpureus Smotl.
Boletus rhodopurpureus door John Breugelmans
Foto: John Breugelmans (2010)

Beschrijving:
Na alle regen van de afgelopen weken ging ik op zoek naar paddenstoelen in de Tiendweg en de Blikkenburgerlaan in Zeist. Ik vond vijf soorten boleten, waarvan drie zeldzame en waarvan er een wel erg opviel door de roze-rode kleur van de hoed. Toen ik de onderkant bekeek, viel op dat het een van de roodnetboleten was met rode porien en een rood netwerk op de steel. Bij doorsnijden kleurde het vruchtvlees binnen enkele seconden van geel naar intens donkerblauw, en bij aanraking onstond ook meteen een donkerblauw tot zwarte verkleuring op de steel en de hoed. Met de nieuwe steutel voor de roodnetboleten van Machiel Noordeloos in Coolia 53(2) was de determinatie eenvoudig. De soort is inmiddels bevestigd door Bert Tolsma, die de soort eerder vond op deze enige locatie in Nederland tot nu toe. Erg jammer dat de grasstroken hier gebruikt worden als honden uitlaatstrook...
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
M.E. Noordeloos (2010): Hoe raak ik thuis in de Boleten - 8. De Roodporieboleten (sectie Luridi), Coolia 53/2, blz. 60.
J.A. Muñoz (2005): Boletus s.l., Fungae Europaei, blz. 390.
J. Breitenbach & F. Kränzlin (1991): Pilze der Schweiz, Bnd.3, blz. 60.

2 augustus 2010: Wollige stekelzwam in Wassenaar

Wollige stekelzwam
Phellodon confluens (Pers.) Pouz.
Wollige stekelzwam door Hans Adema
Foto: Hans Adema (2010)

Beschrijving:
In het landgoed Backershagen (De Wiltzanck) in Wassenaar bevindt zich een stukje met kunstmatige heuvels en een folly. De heuvels zijn begroeid met mossen. Het is een van de weinige groeiplaatsen in het westen met fructicerend kussentjesmos! Ondanks de bordjes 'Mosheuvel "niet betreden" wordt er door kinderen veel rondgerend en met crossfietsen gereden; de groenbeheerders van de gemeente Wassenaar hebben hiertegen ondanks tips helaas nog geen actie ondernomen. In ieder geval ga ik er eens in de twee à drie weken een kijkje nemen en na de tip van mede NMV-lid Joop Vlieg trof ik de Wollige stekelzwammen aan. Het zijn nog jonge exemplaren, maar het 'confluens' (=vergroeid) is goed te zien. In de Rode Lijst is de soort opgenomen als kwetsbaar. Bekijk ook de waarneming uit 2007.
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
E. Arnolds (2003): De Stekelzwammen en Pruikzwammen van Nederland en België, Coolia 46(3) supplement, blz. 38-40.
J. Breitenbach & F. Kränzlin (1986): Pilze der Schweiz, Band.2, blz. 228.
R. Phillips (1981): Paddestoelen en schimmels van West-Europa, blz. 245.

26 juli 2010: Gelobde pruikzwam bij Kolhorn

Gelobde pruikzwam
Creolophus cirrhatus (Pers.) P. Karst.
Gelobde pruikzwam door Frans Koomen
Foto: Frans Koomen (2010)

Beschrijving:
Ik had het geluk op 26 juli een Gelobde Pruikzwam te ontdekken in het bos van Kolhorn. Friedjof van den Bergh is ter plaatse geweest en bevestigde de vondst. Inmiddels, een maand later, zit de paddenstoel er nog steeds, zij het dat hij wat is verkleurd, met name de stekels. De grote foto's tonen zowel de paddenstoel van 26 juli als die van 25 augustus. De Gelobde pruikzwam staat op de Rode Lijst als bedreigd. Bekijk ook de waarnemingen uit 2009 en 2007.
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
E. Gerhardt (2006): De grote paddenstoelengids voor onderweg, blz. 572.
E. Arnolds (2003): De Stekelzwammen en Pruikzwammen van Nederland en België, Coolia 46(3) supplement, blz. 27-28.
R. Phillips (1981): Paddestoelen en schimmels van West-Europa, blz. 247.

17 juli 2010: Vliegen vallen bij bosjes uit de lucht in Beekhuizense bossen bij Rosendaal

Entomophthora muscae (Cohn) Fresen.
(= Empusa muscae Cohn)
Entomophthora musca door Marjon van der Vegte
Foto: Marjon van der Vegte (2010)

Beschrijving:
Ik vond in de Beekhuizense bossen op een vochtige, vergane stam tientallen beschimmelde vliegen, hun ogen, pootjes en vleugels nog herkenbaar. Er zaten ook nog levende, half versufte vliegen bij die blijkbaar ook al door de schimmel waren aangedaan: je kon ze zo aanraken, ze vlogen niet weg. In Het Paddenstoelenboekje van Cool & Van der Lek vond ik het volgende: "Deze vliegen zijn levend en wel door een kwaadaardige schimmel, Empúsa múscae, aangetast; een spore is tussen de haren terechtgekomen, daar gekiemd en de kiemdraad is naar binnen gedrongen. Hier heeft deze zich verder ontwikkeld en de gehele vlieg doorwoekerd, ten koste van de sappen. De vlieg gaat dood en is spoedig geheel met de schimmel opgevuld. Nu gaat deze weer draden vormen, die door de chitinehuid naar buiten dringen en aan hun vrije uiteinden de talloze sporen vormen. Deze sporen kunnen opnieuw nieuwe slachtoffers maken".
In Trouw schreef Henk van Halm er ook al over: "De gebeurtenis op zich is niet zeldzaam, elk jaar, vooral in de nazomer en herfst ontkomen weinig vliegen aan de grote vliegensterfte, die door de vliegenschimmel veroorzaakt wordt. Deze zwam maakt meer slachtoffers onder de vliegen dan mijten, vogels, reptielen, amfibieën en zoogdieren samen. Met wat geluk kun je de door de schimmel gedode vliegen na een paar regendagen of bij drukkend weer vinden, want er is een hoge luchtvochtigheid nodig voor de kieming van de schimmelsporen. Allerlei vliegen worden aangetast, maar het meest de verwanten van de kamervlieg en de bruine strontvlieg".
Het geslacht Entomophthora telt volgens MycoBank 147 soorten, vaak elk met hun eigen specifieke gastheer.

Lees het hele artikel van Henk van Halm in Trouw (25-10-1997):
Trouw-De-verdieping


Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
R.A. Samson, H.C. Evans & J.P. Latgé (1988): Atlas of Entomopathogenic Fungi, o.a. blz. 36-37.
Cath. Cool & H.A.A. van der Lek (1913): Het Paddenstoelenboekje, blz. 6.

16 juni 2010: honderden Oliebolzwammen in afgebrand Schoorls dennenbos

Oliebolzwam
Rhizina undulata Fr.
Oliebolzwam door Kees Roobeek
Foto: Kees Roobeek (2010)

Beschrijving:
Enkele weken tot maanden na een bosbrand zijn het de voor brandplekken kenmerkende ascomyceten, die als eerste te vinden zijn. De brandplekken bij Schoorl hebben inmiddels al een rijke oogst van deze groep opgeleverd. De oliebolzwam is een kenmerkende soort voor brandplekken in een naaldbos en vooral bekend uit het midden en oosten van ons land, maar in Noord-Hollandse naaldbossen is hij niet eerder gevonden. Een lokale bron voor sporen is er daarom niet. Mijn eerste vondst van de oliebolzwam, vorige week, was dus onverwacht. Maar het afgelopen weekeinde vond ik op de brandplek bij Catrijp vele honderden oliebolzwammen. Ze groeien hier aan de voet en rond de verbrande dennen en verteren hier als saprotroof de in de grond achtergebleven wortels van deze bomen. De soort kan echter ook als parasiet op naaldbomen optreden.
De Oliebolzwam is opgenomen in de Rode Lijst als bedreigd.
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
E. Gerhardt (2009): De grote paddenstoelengids voor onderweg, blz. 688.
E. Arnolds & M. Veerkamp (2008): Basisrapport Rode Lijst Paddenstoelen blz. 198.
J. Breitenbach & F. Kränzlin (1981): Pilze der Schweiz, Bnd.1, blz. 64.
R. Philips (1981): Paddestoelen en schimmels van West-Europa, blz. 267 .

5 juni 2010: zeldzame Trechtertaaiplaat in Meijendel

Trechtertaaiplaat
Panus conchatus (Bull.) Fr. [=Lentinus conchatus]
Trechtertaaiplaat door Hans Adema
Foto: Hans Adema (2010)

Beschrijving:
Ik ging vandaag met twee collega's op "fotosafari" in Meijendel bij Wassenaar om de nieuwe camera van één van hen uit te proberen. Terwijl mijn collega's met libellen in de weer waren, viel mijn oog op heel taaie plaatjeszwammen op een populierenstronk. Het was een oesterzwamachtige paddenstoel, waarvan de lamellen diep langs de niet helemaal centraal geplaatste steel afliepen. Neen, het was geen oesterzwam en ook geen taaiplaat uit het geslacht Lentinus, waar deze soort ook wel is ingedeeld, maar een soort forse 'schelpzwam', die door zijn vorm en taaiheid naar de naam Trechtertaaiplaat luistert. Deze soort staat als ernstig bedreigd op de Rode Lijst.
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
E. Gerhardt (2009): De grote paddenstoelengids voor onderweg, blz. 220.
T. Boekhout (1990): Lentinus. In: Flora Agaricina Neerlandica Vol.2, blz. 27 (als Lentinus conchatus).
R. Philips (1981): Paddestoelen en schimmels van West-Europa, blz. 186 (als Panus torulosus).

26 mei 2010: Kwelderchampignons massaal langs de snelweg

Kwelderchampignon
Agaricus bernardii (Quél.) Sacc. sensu lato
Kwelderchampignon door Martijn Oud
Foto: Martijn Oud (2010)

Beschrijving:
Gisteren reden we over de A22 richting Haarlem, toen mijn oog getroffen werd door een enorme hoeveelheid champignons langs de snelweg. Of dit nu komt door de enorme hoeveelheid pekel, die deze winter over Neerlands wegen is uitgestrooid weet ik niet, maar ik vond het een bijzonder fenomeen. Mijn determinatie kwam ook nog uit op Agaricus bernardii sl.! De soort staat als bedreigd in de Rode Lijst.
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
L.A. Parra Sánchez (2008): Agaricus s.l., blz. 322.
M.M. Nauta (2001): Agaricus. In: Flora Agaricina Neerlandica Vol.5, blz. 33.

16 mei 2010: Zilversparmummiekelkje op de Lonnekerberg te Enschede

Zilversparmummiekelkje
Ciboria rufofusca (O. Webergb.) Sacc.
Zilversparmummiekelkje door Marian Jagers
Foto: Marian Jagers (2010)

Beschrijving:
Aan de rand van een met jonge sparren en mos overgroeid pad stonden een paar mosklokjes. Terwijl ik die van dichtbij bekeek vielen me een paar andere, kelkvormige paddenstoeltjes op die net boven het mos uitkwamen. Nadat de kelkjes van het mos waren ontdaan bleek dat ze vastgehecht zaten op de losse schubjes van een sparrenkegel. Gezien de vorm en de bruine kleur leken het mummiekelkjes maar ze groeiden dan wel op een bijzonder substraat. Wat verderop lag een verrotte maar nog komplete kegel en die bleek vol te zitten met dezelfde paddenstoeltjes. Ze groeiden tussen de schubjes en alleen de kelkjes staken boven de kegel uit. De kelkjes hadden een doorsnede tot ongeveer 12 mm. De dunne steeltje waren ongeveer 12 mm lang. De kegel, afkomstig van een zilverspar was zo verrot dat ie direkt na het oppakken uit elkaar viel. Uit de Verspreidingsatlas blijkt dat het Zilversparmummiekelkje slechts zeer zelden wordt gemeld.
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
L. Hansen & H. Knudsen (red.) (2000): Nordic Macromycetes, Vol.1, blz. 169.
J. Breitenbach & F. Kränzlin (1981): Pilze der Schweiz, Bnd.1, blz. 140.

14 mei 2010: Elzestromakelkjes in Twents broekbos en bij heideven

Elzenstromakelkje
Rutstroemia conformata (P. Karst.) Nannf.
Elzenstromakelkje door Gerben Winkel
Foto: Gerben Winkel (2010)

Beschrijving:
De aanwezigheid van veel bijzonderheden op een kluitje in een deel van het Roderveld deden me besluiten dit gebied met de combinatie van zeer natte heide en broekbos bij herhaling te bezoeken. Bij het bezoek op 26 april was er meteen veel variatie te zien. Met ook veel vraagtekens over al die soorten. Gelukkig wilde Atte van den Berg de Asco´s weer grondig onderzoeken. De allerkleinste kelkjes, die in groepjes op het donkere elzenblad van het voorgaande jaar zaten, blijken Elzenstromakelkjes te zijn met een doorsnede van 1 tot 3 mm. Het bealgde natte blad bevindt zich in de schaduw en net even hoger dan het dalende waterpeil. Tegelijk staan er de Beekmijtertjes, Russenknolkeljes en Elzestromakelkjes naast elkaar. Ze houden allemaal van natte voeten! Vermoedelijk zijn de Elzenstromakelkjes minder zeldzaam dan wordt aangenomen omdat ze gemakkelijk onopgemerkt blijven doordat ze zo klein zijn. Nu staan ze op de Rode Lijst als bedreigd en vertonen een lichte achteruitgang.
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
L. Hansen & H. Knudsen (red.) (2000): Nordic Macromycetes, Vol.1, blz. 169 (als Ciboria conformata).
M.B. Ellis & J.P. Ellis (1987): Microfungi on Land Plants, blz. 86.
R.W.G. Dennis (1981): British Ascomycetes, blz. 112.

5 mei 2010: Zemelige brandplekbekerzwammen bij Spaubeek in Limburg

Zemelige brandplekbekerzwam
Peziza echinospora P. Karst.
Zemelige brandplekbekerzwam door Marjon van der Vegte
Foto: Marjon van der Vegte (2010)

Beschrijving:
Tijdens de driedaagse wandeltocht in Zuid-Limburg kreeg ik, naast veel gewenste voorjaarspaddenstoelen, een extra verassing te zien op de brandplek in het Stammenderbos bij Spaubeek. Deze kleine brandplek leverde vorig jaar ook al veel leuks op! Nu vonden we een tiental exemplaren van een Bekerzwam die er aanvankelijk vrij "gewoon" uitzag. Onder de microscoop ontdekte ik echter stekelige sporen zonder oliedruppels en de ascustoppen kleurden mooi blauw in Melzers' Reagens. Geen gewone Peziza dus, maar een 'egelsporige' die Zemelige brandplekbekerzwam bleek te heten. Dit is een zeldzame soort die als bedreigd is opgenomen in de Rode Lijst. Naast deze Peziza vonden we ook fraaie Gewone Morieljes, Kapjesmorieljes en op drie plaatsen, prachtige grote exemplaren van de Grote aderbekerzwam, alom een geslaagde wandeltocht!
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
L. Hansen & H. Knudsen (red.) (2000): Nordic Macromycetes, Vol.1, blz. 61.
J. Breitenbach & F. Kränzlin (1981): Pilze der Schweiz, Bnd.1, blz. 70.
R. Philips (1981): Paddestoelen en schimmels van West-Europa, blz. 271.
R.A. Maas Geesteranus (1967): De fungi van Nederland II. Pezizales, deel I, blz. 49.

30 april 2010: Levermostrechtertje in Malden

Levermostrechtertje
Omphalina marchantiae (Singer & Clémençon) Norvell, Redhead & Ammirati
Levermostrechtertje door Gio van Bernebeek
Foto: Gio van Bernebeek (2010)

Beschrijving:
In onze achtertuin op doorgaans vochtige plaatsen liggen enkele plakkaten Parapluutjesmos (Marchantia polymorpha). Veel mensen bestrijden dit mos, ik koester het en geef water in droge tijden, in de hoop op leuke paddenstoeltjes. In de 'Koninginnenach' was er eindelijk regen van betekenis en diezelfde middag verscheen het Levermostrechtertje! Voor het eerst op dit plakkaat. Het hoedje is vlak tot verdiept trechtervormig, 3-8 mm in doorsnee, oranjebruin met een golvende, getande rand. De lamellen zijn aflopend. De steel heeft dezelfde kleur als de hoed, hooguit iets lichter. Waarschijnlijk parasitair op parapluutjesmos, status zeldzaam, maar ik denk dat bij gericht zoeken de soort wel vaker algemenetr zal blijken te zijn, gezien de algemeenheid van Parapluutjesmos in ons land!
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
H. Knudsen & J. Vesterhold (red., 2008): Funga Nordica, blz. 69 (als Loreleia marchantiae).
J. Breitenbach & F. Kränzlin (1991): Pilze der Schweiz, Bnd.3, blz. 192 (als Gerronema marchantiae).

26 april 2010: Russenknolkelkjes in Twente

Russenknolkelkje
Myriosclerotinia curreyana (Berk.) N.F. Buchw.
Russenknolkelkje door Gerben Winkel
Foto: Gerben Winkel (2010)

Beschrijving:
Het is dit voorjaar net als vorig jaar weer langdurig droog. Er lijkt dus weinig te beleven op paddenstoelengebied. Daarom heb ik maar een paar poelen met drasse oevers opgezocht in het Roderveld. Twee jaar geleden stonden er Beekmijtertjes. Die zijn nu voorzichtig terug met een jaar pauze ertussen. In deze drasse stukken met pitrus en veenmos hebben deze mijtertjes nu Russeknolkelkjes als buren. Er staan er meer dan ik eerst zag! We zijn met de werkgroep gaan kijken. Atte van den Berg kwam met het idee van Russenknolkelkje en Laurens van Run heeft na onderzoek deze suggestie bevestigd. In de Verspreidingsatlas is te zien dat deze soort in ons land sinds 1990 flink toegenomen: van 4 naar 28 uurhokken!
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
L. Hansen & H. Knudsen (red.) (2000): Nordic Macromycetes, Vol.1, blz. 173.
M.B. Ellis & J.P. Ellis (1987): Microfungi on Land Plants, blz. 548.

25 april 2010: Grote aantallen Nonnekapkluifzwammen in Zeeland

Nonnekapkluifzwam
Helvella spadicea Schaeff.
Nonnekapkluifzwam door Truus Vrolijk
Foto: Truus Vrolijk (2010)

Beschrijving:
Mijn man en ik komen regelmatig op de Grevelingendam bij Bruinisse in Zeeland. Vooral in het najaar zijn hier veel paddenstoelen te vinden, waaronder aardtongm, knotszwammen en meerdere soorten wasplaten. Vorig jaar heb ik voor het eerst eind april hier de Nonnekapkluifzwam gevonden, zodat wij dit jaar weer naar deze vindplaats terug zijn gegaan en ondanks de droogte vonden wij nu vijftig (!) exemplaren. Zij groeiden in de brede bermen naast populier. Het is hier een zandige bodem met schelpen en bermen die onderhouden worden maaien en afvoeren. Verder is de aanplant van o.a. Wilg, Els, Populier en Eik. Volgens de Verspreidingsatlas komt deze soort sinds 1990 nog altijd in maar 21 uurhokken in ons land voor!
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
E. Gerhardt (2009): De grote paddenstoelengids voor onderweg, blz. 632.
R.A. Maas Geesteranus (1967): De fungi van Nederland II. Pezizales - deel I, KNNV WM-69. Blz. 24 (als Hevella leucopus).

18 april 2010: Gagelmummiekelk teruggevonden in Drenthe

Gagelmummiekelkje
Ciboria acerina Whetzel & N.F. Buchw.
Gagelmummiekelkje door Aldert Gutter
Foto: Aldert Gutter (2010)

Beschrijving:
Het Cristella-weekend vond dit voorjaar plaats in het onvolprezen landschapspark van de Drentsche Aa. Daar kan je alleen maar struinen als je laarzen hebt of niet bang bent voor natte voeten. In de minder natte terreinen groeiden trouwens geen paddenstoelen, omdat het erg droog was. Maar wie niet bang was voor een beetje water, kwam ruimschoots aan zijn/haar trekken. Misschien het meest gezocht was het Gagelmummiekelkje, dat vóór 1990 nog uit enkele uurhokken bekend was in Drenthe. De gagel bloeide en geurde, zodat het bedwelmd en wel moeilijk was je niet over te geven aan het speurwerk en al snel werden door verschillende mensen tientallen mummiekelkjes gevonden. Wat knap is, aangezien de paddenstoeltjes 2 millimeter groot zijn en op de afgevallen bloeiwijzen groeien die tussen het veenmos en halfvergane bladeren verstopt liggen!
Volgens de Verspreidingsatlas komt deze soort sinds 1990 in slechts vier uurhokken in ons land voor!
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
L. Hansen & H. Knudsen (red.) (2000): Nordic Macromycetes, Vol.1, blz. 168.
M.B. Ellis & J.P. Ellis (1987): Microfungi on Land Plants, blz. 165.
R.W.G. Dennis (1981): British Ascomycetes, blz. 109.

28 maart 2010: Zwarte bekerzwammen in Boswachterij Smilde

Zwarte bekerzwam
Pseudoplectania nigrella (Pers.) Fuckel
Zwarte bekerzwam door Robbert Vlagsma
Foto: Robbert Vlagsma (2010)

Beschrijving:
Zaterdag 27 maart waren wij aan de wandel in Boswachterij Smilde. Na een uurtje of 3 zonder noemenswaardige vondsten kwamen we in een stuk Fijnspar met een prachtig gevarieerde ondergroei van mossen. Mijn oog viel op een zwart glimmend kommetje tussen het mos. Bij nadere bestudering bleek het om een bekerzwam te gaan. We zochten in de directe omgeving en dat leverde al snel tientallen exemplaren op. Thuis gekomen, bleek het om de Zwarte bekerzwam te gaan, een zeer zeldzaam soort. De dag erna heb ik het hele perceel doorzocht. Er stonden er her en der verspreid nog veel meer, soms in clusters van wel twintig stuks. Ik heb een paar foto's opgestuurd naar Eef Arnolds die de determinatie bevestigde. De fraaie variatie aan mossen hangt samen met de ouderdom van het 72 jaar oude bos. De Zwarte bekerzwam staat in de Rode Lijst als ernstig bedreigd.
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
E. Gerhardt (2006): De grote paddenstoelengids voor onderweg, blz. 648.
J. Breitenbach & F. Kränzlin (1981): Pilze der Schweiz, Bnd.1, blz. 124.

26 maart 2010: Gewoon brandplekkelkje in de Schoorlse Duinen

Gewoon brandplekkelkje
Geopyxis carbonaria (Alb. & Schwein.) Sacc.
Gewoon brandplekkelkje door Kees Roobeek
Foto: Kees Roobeek (2010)

Beschrijving:
Op de brandplekken bij Schoorl vond ik vorig jaar al snel diverse Ascomyceten die kenmerkend zijn voor brandplekken. Begin december verschenen er nog diverse Peziza's, maar het groeiseizoen werd ruw onderbroken door de winterse omstandigheden. Na de winter was er begin maart maar weinig terug te vinden van al dat moois, alleen de Beroete brandplekbekerzwam (Peziza endocarpoides) bleek redelijk winterhard. Half maart verschenen hiervan bovendien tal van nieuwe vruchtlichamen en ook de Violette brandplekbekerzwam (Peziza subviolaceae), was al snel weer te vinden. Eind maart kon ik het gewone brandplekkelkje, een kenmerkende soort na brand in naaldbos, als tiende Asco-soort op deze brandplek noteren. Het Gewoon brandplekkelkje staat in de Rode Lijst als ernstig bedreigd.
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
M.T. Veerkamp (1998): Paddestoelen op brandplekken sterk achteruitgegaan. De Levende Natuur 99: 62-66.
J. Breitenbach & F. Kränzlin (1981): Pilze der Schweiz, Bnd.1, blz. 110.

13 maart 2010: Nog meer brandplekzwammen in de Schoorlse Duinen

Beroete brandplekbekerzwam
Peziza endocarpoides Berk.
Beroete brandplekbekerzwam door Joop de Wit
Foto: Joop de Wit (2010)

Beschrijving:
De brand in de duinen bij Schoorl in augustus 2009 – hoe vervelend ook – biedt kansen om al dan niet zeldzame brandplekzwammen te vinden. Na het vinden van het Gewoon houtskoolbekertje (Anthracobia melaloma) in november 2009 ben ik zaterdag 13 maart opnieuw gaan kijken. De houtskoolbekertjes waren niet meer te vinden, doordat Staatsbosbeheer op grote schaal de (half) verbrande dennen heeft gekapt, maar verderop vond ik een tiental donkerbruine bekerzwammen van 2 tot 5 cm doorsnede. Microscopisch onderzoek leverde gladde, bolronde sporen op van 8 tot 10 µm met erin een groot aantal kleine oliedruppels. Nu was determinatie verder eenvoudig. Zoals zo veel andere brandplekpaddenstoelen staat de Beroete branplekbekerzwam als ernstig bedreigd in de Rode Lijst.
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
E. Gerhardt (2006): De grote paddenstoelengids voor onderweg, blz. 646.
L. Hansen & H. Knudsen (red.) (2000): Nordic Macromycetes, Vol.1, blz. 66 (als Plicaria endocarpoides).
R. Philips (1981): Paddestoelen en schimmels van West-Europa, blz. 271 (als Plicaria leiocarpa).
R.A. Maas Geesteranus (1967): De fungi van Nederland II. Pezizales, deel I, blz. 51 (als Peziza leiocarpa).

3 maart 2010: Speldenprikzwammen op de Holterberg

Grote speldenprikzwam
Poronia punctata (L.) Fr.
Grote speldeprikzwam door Mike Hirschler
Foto: Mike Hirschler (2010)

Beschrijving:
Ik was vanmiddag voor Natuurmonumenten heikikkers aan het inventariseren op de Sprengenberg (onderdeel van de Holterberg). Daar lopen voor het 'beheer' ook enkele paarden rond. Op een zeer vochtig en moerasachtig stuk bij een van de vennen vond ik deze speldenprikzwammen op de keutels van de paarden. Meer dan vijftig zwammetjes zaten er verspreid over één stoelgang.
De Grote speldenprikzwam staat overal in Europa op de Rode Lijst, maar is in ons land door het toegenomen begrazingsbeheer minder zeldzaam geworden: werd de soort eerst nog gezien als 'bedreigd', sinds 2008 is de Rode Lijststatus 'kwetsbaar'.
Zie ook de waarneming uit 2008 en de waarnemingen van de Kleine speldenprikzwam uit 2006 en 2007.
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
G. Keizer (1997): Paddestoelen Encyclopedie. Rebo, blz. 84.
L. Jalink (1992): Poronia erici, een kleine soort speldeprikzwam in Nederland. Coolia 35/3, blz. 95-98.
R. Phillips (1981): Paddestoelen en schimmels van West-Europa, blz. 281.

21 februari 2010: Rode kelkzwammen op eiland bij Warmond

Rode kelkzwam
Sarcoscypha coccinea (Scop.: Fr.) Lamb.
Rode kelkzwam door Hans Adema
Foto: Hans Adema (2010)

Beschrijving:
Vorig jaar februari hoorde ik dat er Rode kelkzwammen groeiden op het eiland Koudenhoorn bij Warmond. De vinder zei er bij dat ze rechte haartjes hadden. Ik ben gaan kijken en vond kelkzwammen die ik onder de microscoop heb bekeken. De haartjes waren inderdaad recht en de sporen hadden afgeronde uiteinden. Bovendien groeiden ze op populier (en wilg), niet op els. Dit seizoen waren de eerste exemplaren al in december aanwezig. Afgelopen weekend ben ik weer gaan kijken. Het decemberexemplaar was al ver heen, maar onder het bladerdek kwamen nog meer jonge vruchtlichamen te voorschijn. Ik heb de indruk dat deze ook een lichtere toon rood hebben. Bovendien wordt de achterzijde oranje. De Krulhaarkelkzwammen (Sarcoscypha austriaca) die ik ken, zijn donkerder en hebben ook bij wasdom een wittige achterzijde. Maar dat kleurverschil zou wellicht door de vorst kunnen komen.
Klik voor een toelichting op paddenstoelenliteratuur! Literatuur:
Y. & G van Duuren (2005): Witte Rode kelkzwammen en op excursie met Hans-Otto Baral. Coolia 48(3): 169-170.
J. Breitenbach & F. Kränzlin (1981): Pilze der Schweiz, Bnd.1, blz. 122.